Erlendar fyrirmyndir ķ stjórnarskrį Stjórnlagarįšs

Die Würde des Menschen ist unantastbar. Sie zu achten und zu schützen ist Verpflichtung aller staatlichen Gewalt.

(Mannleg göfgi er frišhelg. Aš virša hana og vernda er skylda alls rķkisvalds.)

Žessi mįlsgrein, śr 1. gr. žżsku stjórnarskrįrinnar, finnst mér vera fallegasta stjórnarskrįrgrein sem ég hef séš. Ég er ekki einn um žį skošun aš žykja žessi grein til fyrirmyndar, enda hefur hśn veriš tekin upp ķ stjórnarskrįm vķša um lönd og m.a. ķ réttindaskrį Evrópusambandsins sem 1. gr.

Žaš er meš hlišsjón af žessum fyrirmyndum sem sagt er ķ 8. gr. frumvarps Stjórnlagarįšsöllum [skuli] tryggšur réttur til aš lifa meš reisn, og ķ 10. gr. aš öllum [skuli] tryggš mannhelgi.

Margt annaš ķ nżju stjórnarskrįnni byggir į erlendum fyrirmyndum. Mešal annars leitaši Stjórnlagarįš, og Stjórnlaganefnd sem undirbjó tillögur og dęmi fyrir rįšiš, ķ smišju Finna, Svķa, Žjóšverja, Noršmanna, Svisslendinga og Kenķubśa. Nśgildandi stjórnarskrį lżšveldisins byggir einkum į danskri fyrirmynd; mér telst til aš 62 greinar af 80 ķ žeirri ķslensku eigi sér beina samsvörun ķ žeirri dönsku.

Finnar endurskošušu stjórnarskrį sķna rękilega įriš 1999 og er nżja plaggiš 131 grein. Žżska stjórnarskrįin er 147 greinar auk stutts višauka. Svissneska sambandsstjórnarskrįin er 197 greinar, og sś hollenska 142 plśs 28 višaukagreinar. Stjórnarskrįrfrumvarp Stjórnlagarįšs er hins vegar 114 greinar og yrši ķ hópi styttri stjórnarskrįa ķ Evrópu.

Nefnt hefur veriš ķ umręšu aš nżja stjórnarskrįin segi alloft aš setja eigi tiltekin lög eša aš kveša eigi nįnar į um tiltekin réttindi eša skyldur ķ lögum. Žetta er alžekkt ķ stjórnarskrįm. Til dęmis eru lög frį žinginu nefnd 174 sinni ķ hollensku stjórnarskrįnni, sem er eins og įšur sagši 142 greinar. Finnska stjórnarskrįin nefnir śtfęrslur ķ lögum 106 sinnum ķ 131 greinum.

Žį hafa heyrst žęr raddir aš sum įkvęši nżja stjórnarskrįrfrumvarpsins séu erfiš ķ tślkun og framkvęmd. Nefnd hefur veriš sem dęmi 17. gr. um frelsi menningar og mennta, žar sem segir aš tryggja skuli meš lögum frelsi vķsinda, fręša og lista. Žessi grein į sér žó hlišstęšur ķ erlendum stjórnarskrįm į borš viš žį svissnesku, sem kvešur į um akademķskt frelsi ķ 20. gr. og um frelsi listręnnar tjįningar ķ 21. gr., og žį žżsku, sem kvešur į um frelsi lista, vķsinda, rannsókna og kennslu ķ 3. mgr. 5. gr.

Annaš įkvęši sem sagt hefur veriš "óframkvęmanlegt" er ķ 14. gr. frumvarps Stjórnlagarįšs žar sem segir aš stjórnvöld skuli tryggja ašstęšur til opinnar og upplżstrar umręšu. Žar endurspeglast t.d. oršalag śrsęnsku stjórnarskrįnni frį 1974 sem endurskošuš var 2010. Ķ henni er mikil įhersla lögš į frjįlsa skošanamyndun, tjįningarfrelsi og upplżsingafrelsi. Fjalla raunar tveir af fjórum bįlkum sęnsku stjórnarskrįrinnar um prent- og tjįningarfrelsi, enda eru žaš grundvallaratriši ķ lżšręšisžjóšfélagi sem ętlar aš standa undir nafni. Mį fęra fyrir žvķ rök aš greinar um vernd tjįningarfrelsis og skošanamyndunar hefšu įtt aš vera yfirgripsmeiri ķ nżju stjórnarskrįnni, fremur en hitt.

Žvķ hefur veriš haldiš fram aš mannréttindakafli frumvarpsins sé of ķtarlegur og leggi stjórnvöldum of vķšfešmar skyldur į hendur. Eru žar jafnvel nefnd til sögu réttindi sem Ķsland hefur skuldbundiš sig aš žjóšarétti til aš virša og innleiša meš virkum hętti ķ landsrétt. Mį ķ žvķ sambandi til dęmis minna į Alžjóšasamning um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi frį 1966 sem Ķsland hefur fullgilt, sbr. sérstaklega 2. gr. hans. Ķ 7. gr. samningsins višurkenna ašildarrķki rétt sérhvers manns til sanngjarnra og hagstęšra vinnuskilyrša, sem innifela m.a. sanngjörn laun. Žaš er meš hlišsjón af žessu oršalagi sem 2. mgr. 25. gr. frumvarps Stjórnlagarįšs tiltekur m.a. aš öllum skuli tryggšur réttur til sanngjarnra launa.

Žį hefur vel žekktur fyrrverandi stjórnmįlafręšiprófessor tjįš sig um stjórnarmyndunarferli nżju stjórnarskrįrinnar og tališ žaš fęra forseta lżšveldisins aukin völd. Ferliš er žó engin nżjung heldur nįnast samhljóša žvķ ferli sem lżst er ķ finnsku stjórnarskrįnni og keimlķkt žvķ sem tķškast ķ Svķžjóš og Žżskalandi. Um er aš ręša beint, jįkvętt žingręši žar sem žingiš velur og kżs forsętisrįšherrann - en žjóšhöfšingi kemur aš mįlinu sem verkstjóri og mįlamišlari.

Enn mį nefna įkvęši um jįkvętt vantraust į forsętisrįšherra, žar sem tilnefna žarf eftirmann ķ tillögu um vantraust. Žetta kom hęstaréttarlögmanni nokkrum į óvart žrįtt fyrir aš vera vel žekkt śr stjórnmįlafręšum og stjórnarskrį Žżskalands, Spįnar og Ungverjalands svo nokkrar séu nefndar.

Eins og sjį mį af žessari upptalningu, sem er engan veginn tęmandi, er erlend fordęmi og fyrirmyndir vķša aš finna ķ frumvarpi Stjórnlagarįšs. Žessu er lżst nįnar ķ greinargerš meš frumvarpinu, sem er fróšleg lesning - og ein af įstęšum žess aš nżja skrįin veršur žegar fram ķ sękir mun haldbetri og skżrari réttarheimild en sś gamla.

Mér finnst aš žegar lögfręšingar og ašrir sérfręšingar tjį sig um frumvarp Stjórnlagarįšs sem slķkir, eigi aš gera žį kröfu aš žeir séu vel lesnir og hafi kynnt sér žęr erlendu fyrirmyndir sem byggt er į og vķsaš til. Žar meš mętti foršast aš žeir beini spjótum aš oršalagi og eiginleikum sem eru vel žekktir annars stašar frį og žykja fullbošlegir ķ stjórnskipunar- og stjórnmįlafręšikrešsum heimsins. Nś mį vel vera aš eitthvaš af žessum erlendu fyrirmyndum eigi ekki viš į Ķslandi, en žį žarf aš greina hvaša ótvķręša "sérstaša Ķslands" eigi žar ķ hlut - og helst aš rökstyšja hvaša ašrar lausnir henti žį betur "sérķslenskum ašstęšum" og af hverju.

Aš öšrum kosti getur gagnrżnin hljómaš eins og kjįnalegur, og amatöralegur, heimóttarskapur.

[Žessi fęrsla birtist į bloggi mķnu į Eyjunni 5. desember 2011.]


Hlutverk og įbyrgš forseta Ķslands

Hlutverk og įbyrgš forseta lżšveldisins var eitt af žeim įlitaefnum sem hvaš mest var rętt ķ Stjórnlagarįši. Uppi voru hugmyndir m.a. um aš leggja embęttiš af; aš sameina žaš embętti forseta Alžingis; aš sameina žaš embętti forsętisrįšherra og kjósa framkvęmdarvaldiš žannig beinni kosningu; aš forsetinn ętti fyrst og fremst aš vera "ópólitķskur" vöršur menningar og lżšręšis; og aš halda embęttinu aš mestu óbreyttu en skżra hlutverk žess. Nišurstašan varš sś aš skżra įkvęši um forsetann, halda embęttinu aš mestu óbreyttu hvaš efnisleg verkefni varšar, en bęta žó viš įkvešnu hlutverki lżšręšisvaršar gagnvart skipun dómara og rķkissaksóknara.

Ķslenski žjóšhöfšinginn er nokkuš óvenjulegur ķ alžjóšlegu samhengi. Hlutverk hans er byggt į danska konungnum eins og menn žekkja, en aš žvķ breyttu aš ķ staš žess aš konungur gat (ķ orši kvešnu) neitaš aš samžykkja lög, hefur forsetinn heimild til aš synja lögum stašfestingar og vķsa žeim žar meš til žjóšaratkvęšis.

Ķ gildandi stjórnarskrį Ķslands er forsetinn sagšur fara meš löggjafarvald (įsamt Alžingi), en žaš er sjaldgęft mešal lżšręšislega kjörinna žjóšhöfšingja. Utan Ķslands er Grikkland raunar eina dęmiš um slķkt ķ Evrópu. Mešal konungsrķkja er konungur sagšur fara meš löggjafarvald ķ dönsku og belgķsku stjórnarskrįnum, en t.d. ekki ķ žeim norsku og sęnsku.

Stjórnarskrįin frį 1944 endurspeglar einnig rętur sķnar ķ žvķ aš forsetinn, įšur konungur, er sagšur fara meš żmis völd sem hann ķ raun hefur ekki. Til dęmis stendur ķ stjórnarskrįnni aš forseti veiti embętti (20. gr.), geri samninga viš önnur rķki (21. gr.) og nįši menn (29. gr.). Ķ reynd eru žaš rįšherrar sem įkveša veitingu embętta og lausn frį žeim, gera samninga viš önnur rķki og gera tillögur um nįšanir sem forseti fer eftir. Žetta helgast af žvķ aš forseti er sagšur vera įbyrgšarlaus af stjórnarathöfnum (11. gr.), hann lętur rįšherra framkvęma vald sitt (13. gr.) enda öšlast löggjafarmįl og stjórnarerindi fyrst gildi žegar rįšherra undirritar žau meš forseta (19. gr.).

Ķ frumvarpi Stjórnlagarįšs aš nżrri stjórnarskrį er horfiš frį žessu "leppsoršalagi" og ķ stašinn kvešiš skżrt į um hlutverk forseta annars vegar og rįšherra hins vegar. Meš žessu veršur stjórnarskrįin mun gegnsęrri og skżrari ķ tślkun, en eins og landsmenn žekkja spretta gjarnan upp fjölbreytilegar tślkanir fręšimanna žegar į stjórnskipuleg vafaatriši reynir. Er žį stutt ķ samlķkingu milli sérfręšinga ķ tślkun stjórnarskrįrinnar og presta véfréttarinnar ķ Delfķ foršum, sem tślkušu óręš skilaboš śr transi völvunnar og réšu meš žvķ miklu um framgang mįla ķ Grikklandi til forna.

Ķ nżju stjórnarskrįnni er forsetinn sagšur vera žjóšhöfšingi lżšveldisins. Hann er žjóškjörinn, meš žeim hętti aš kjósendur forgangsraša frambjóšendum į kjörsešli, eins og t.d. er gert į Ķrlandi. Žannig birtist vilji meirihlutans ķ einni umferš og óžarfi aš kjósa tvisvar. Forsetinn heldur óbreyttum mįlskotsrétti til žjóšarinnar, en žarf aš rökstyšja įkvöršun um synjun laga og tilkynna hana forseta Alžingis. (Aš auki geta 10% kjósenda fariš fram į žjóšaratkvęšagreišslu um lög sem Alžingi hefur samžykkt, sem ętti aš valda žvķ aš forseti žurfi sjaldan aš grķpa til mįlskots.)

Žį hefur forsetinn nokkur formleg hlutverk, svo sem aš stefna saman og setja Alžingi (eins og nś er) og veita nįšun og sakaruppgjöf aš tillögu rįšherra (eins og nś er). Hann skipar forsętisrįšherra ķ embętti eftir aš Alžingi hefur kosiš hann, og veitir honum lausn ķ kjölfar kosninga, ef samžykkt er vantraust eša ef rįšherrann óskar žess sjįlfur. Forsetinn kemur einnig aš myndun rķkisstjórnar meš žvķ aš žaš er hlutverk hans aš leggja fram į žingi tillögur um forsętisrįšherraefni eftir samrįš viš žingflokka og žingmenn. Alltaf er žaš žó žingiš sem ręšur žvķ hver veršur forsętisrįšherra, eins og vera ber ķ žingręšisfyrirkomulagi.

Forsetinn fęr tvö nż efnisleg hlutverk. Žegar rįšherra hyggst skipa dómara eša rķkissaksóknara ķ embętti žarf aš bera tillögu um skipunina undir forseta. Telji forseti hana umdeilanlega eša vafasama getur hann synjaš skipuninni stašfestingar og gengur mįliš žį til Alžingis žar sem greidd eru atkvęši um hana. Sé skipunin studd meš 2/3 atkvęša į žingi telst hśn stašfest en annars ekki, og žarf rįšherra žį aš gera nżja tillögu. Hér er ętlunin aš forsetinn gegni nokkurs konar lżšręšisvaršarhlutverki hvaš varšar dómsvaldiš og sjįlfstęši žess frį öšrum valdžįttum, einkum framkvęmdarvaldinu og meirihluta į žingi hverju sinni.

Skśli Magnśsson lögfręšingur hefur sett fram žį gagnrżni aš hlutverk og įbyrgš forsetans séu óskżr ķ frumvarpi Stjórnlagarįšs og aš ręša žurfi betur stjórnskipulega stöšu embęttisins.

Skśli sat ķ Stjórnlaganefnd sem skilaši af sér ķtarlegri skżrslu til Stjórnlagarįšs. Ķ žeirri skżrslu var m.a. aš finna tvö fullbśin dęmi um stjórnarskrįr, A og B. Dęmi A var keimlķkt nśgildandi stjórnarskrį. Forseti įtti žar aš skipa fulltrśa ķ rįšgefandi nefnd um lagasetningu (sem heitir Lögrétta ķ nżju stjórnarskrįnni), žar af einn mann įn tillögu frį rįšherra. Forseti var sagšur įbyrgšarlaus af stjórnarathöfnum en sękja mįtti hann til saka vegna landrįša, glępa gegn mannśš og annarra alvarlegra glępa aš žjóšarétti. Ķ dęmi B voru hlutverk forseta mun veigameiri en nś er, og einnig mun veigameiri en ķ frumvarpi Stjórnlagarįšs. Forsetinn skipaši žar m.a. dómara og veitti žeim lausn įn tillögu frį rįšherra, og žurfti aš veita samžykki fyrir rekstrarhalla rķkissjóšs umfram 3% af vergri landsframleišslu. Ķ samręmi viš žessi auknu hlutverk var įbyrgš forseta aukin og gat Alžingi krafist žess aš forseti yrši sviptur embętti (e. impeachment) ef embęttisfęrsla hans bryti ķ bįga viš stjórnarskrį. Hęstarétti var fališ aš dęma ķ slķkum mįlum.

Taka mį undir žaš meš Skśla aš žvķ įžreifanlegri og afdrifarķkari hlutverk sem forseta eru falin, žvķ meiri įstęša er til aš hafa skżr įkvęši um lagalega įbyrgš hans ķ stjórnarskrį. Į hinn bóginn er erfitt aš sjį fyrir sér aš forseti standi ķ mįlaferlum og verši dreginn fyrir dómstóla vegna umdeildra embęttisverka. Ég hygg, og mikill meirihluti Stjórnlagarįšs, aš flestir landsmenn sjįi forsetann fremur fyrir sér sem ópólitķskan og tiltölulega hlutlausan fulltrśa lżšręšis, menningar og góšra gilda.

Žaš er žvķ aš vandlega ķhugušu mįli sem forseta eru falin nįkvęmlega žau hlutverk sem Stjórnlagarįš tiltekur ķ frumvarpi sķnu en ekki önnur, fleiri eša fęrri. Rįšiš telur forsetann eiga aš vera įkvešinn öryggisventil eins og įšur er lżst, en aš fara eigi mjög varlega ķ aš lįta hann taka afdrifarķkar og endanlegar įkvaršanir sem stjórnvald. Žess vegna eru sjįlfstęš verkefni hans ašallega ķ žvķ fólgin aš vķsa lżšręšislega mikilvęgum en umdeildum mįlum įfram į milli valdžįtta eša beint til žjóšarinnar, en ekki aš taka stjórnvaldsįkvaršanir sem slķkar.

En žaš mį benda į aš ķ nżju stjórnarskrįnni er forsetinn ekki lengur sagšur įbyrgšarlaus af stjórnarathöfnum, enda óžarfi žar sem rįšherrar taka nęr allar įkvaršanir og bera lagalega og pólitķska įbyrgš į žeim meš beinum og skżrum hętti. Forseti ber žannig įbyrgš į eigin įkvöršunum gagnvart stjórnarskrį og öšrum lögum eins og ašrir, og svo vitaskuld pólitķska įbyrgš gagnvart kjósendum. Mį ķ žvķ sambandi minna į aš Alžingi leggur ekki lengur sjįlft sig aš veši ef žaš samžykkir aš bera undir žjóšaratkvęši aš leysa forseta frį embętti.

Embętti forseta Ķslands er aš mörgu leyti óvenjulegt og helgast af sögu og hefšum sem mótast hafa hér į landi en eiga sér ekki beina hlišstęšu ķ nįgrannalöndum. Umręšan ķ Stjórnlagarįši markašist af žessu, en nišurstašan er aš mķnu mati skynsamleg mįlamišlun, sem žó er heildstęš og ķ góšu innra samręmi. Žaš er žó um aš gera aš ręša hana og gagnrżna, žvķ markmišiš er aš hinn nżi samfélagssįttmįli verši eins traustur og nokkur kostur er.

[Žessi fęrsla birtist į bloggi mķnu į Eyjunni 29. nóvember 2011.]


Andsvör vegna athugasemda um stjórnarskrįrfrumvarp

Ķ Silfri Egils um daginn ręddi Reimar Pétursson hrl. um stjórnarskrįrtillögu Stjórnlagarįšs og setti fram athugasemdir sem įstęša er til aš bregšast viš og fjalla nįnar um.

Ég skrifaši ķ sķšustu bloggfęrslu minni um eitt af žeim atrišum sem Reimar nefndi, ž.e. um pólitķska įbyrgš rįšherra. Ég śtskżrši žar hvernig žingiš getur lżst vantrausti į žį eša rķkisstjórnina ķ heild skv. tillögum Stjórnlagarįšs, en engin įkvęši um vantraust er aš finna ķ nśgildandi stjórnarskrį.

Annaš mįlefni sem Reimar nefndi til sögu er óskżrt hlutverk forseta Ķslands, sem viš erum sammįla um aš sé einn af vanköntum nśgildandi stjórnarskrįr. Reimar telur nżju stjórnarskrįna gera žetta hlutverk jafnvel óskżrara en nś er. Ķ žvķ sambandi tiltók hann nokkra efnispunkta:

Aš forseta Ķslands sé ķ nżju stjórnarskrįnni fengiš śrslitavald um hverjir hljóti nįšun eša sakaruppgjöf. Ķ 85. gr. tillögu Stjórnlagarįšs kemur fram aš forseti Ķslands geti nįšaš menn og veitt almenna uppgjöf saka aš tillögu rįšherra. Žetta įkvęši er samhljóša 2. mįlsliš 29. gr. nśgildandi stjórnarskrįr, nema hvaš skįletraša partinum um tillögu rįšherra er bętt viš. Einmitt žannig er framkvęmdin ķ dag, enda lętur forseti rįšherra framkvęma vald sitt (13. gr. lżšveldisstjórnarskrįrinnar), rįšherrar bera įbyrgš į stjórnarframkvęmdum öllum (14. gr.) og stjórnarerindi öšlast fyrst gildi er rįšherra undirritar žaš meš forseta (19. gr.). Hér er žvķ engin breyting gerš į nśverandi fyrirkomulagi nįšana og sakaruppgjafa, žar sem frumkvęši kemur frį nįšunarnefnd (sbr. 78. gr. laga um fullnustu refsinga nr. 49/2005) og fer svo formlega fram meš atbeina innanrķkisrįšherra og forseta. Oršalag nżju stjórnarskrįrinnar er hins vegar skżrara og lżsir framkvęmdinni eins og hśn er ķ reynd.

Aš forseti Ķslands fįi "einhvers konar žingsetningarvald". Samkvęmt 46. gr. tillögu Stjórnlagarįšs stefnir forseti Ķslands saman Alžingi aš loknum Alžingiskosningum (eigi sķšar en tveimur vikum eftir kosningar sbr. 44. gr.) og setur reglulegt Alžingi įr hvert. Forseti Ķslands stefnir einnig saman og setur Alžingi aš tillögu forseta žess eša žrišjungs žingmanna. Allt er žetta mjög įžekkt žvķ sem er ķ nśgildandi stjórnarskrį. sbr. t.d. 22. gr. hennar, og žeim hefšum sem mótast hafa. Tķmafrestur til aš kalla saman Alžingi eftir kosningar er žó styttur śr tķu vikum ķ tvęr, og aukinn er réttur minnihluta žings til aš krefjast žess aš žing sé kallaš saman. En forseta lżšveldisins er ekki fališ neitt nżtt vald ķ žessu efni.

Mikilvęg og markverš er hins vegar sś breyting aš forsętisrįšherra (ķ orši kvešnu forseti) mun ekki lengur geta rofiš žing, sbr. 24. gr. nśgildandi stjórnarskrįr, heldur er žaš žingiš sjįlft sem įkvešur žingrof skv. 73. gr. tillögu Stjórnlagarįšs. Žetta er ein af žeim mörgu endurbótum sem auka sjįlfstęši žingsins gagnvart framkvęmdarvaldinu.

Aš forseti Ķslands hafi śrslitaįhrif um žaš hverjir verša dómarar eša rķkissaksóknarar. Skv. 102. gr. tillögu Stjórnlagarįšs skipar rįšherra dómara og veitir žeim lausn (eins og nś er). Viš bętist sķšan "öryggisventill" skv. 96. gr. um skipun embęttismanna. Žar segir aš žegar rįšherra skipar ķ embętti dómara og rķkissaksóknara, sem eru embętti meš mikla sérstöšu vegna žrķgreiningar valdžįttanna, skuli skipun borin undir forseta Ķslands til stašfestingar. Synji forseti skipun stašfestingar žarf Alžingi aš samžykkja skipunina meš 2/3 atkvęša til aš hśn haldi gildi. Forseti hefur žvķ ekki frumkvęši aš skipun, sem er į vegum framkvęmdarvaldsins; en ef hann telur hana vafasama eša umdeilanlega, getur hann skotiš henni til löggjafarvaldsins til stašfestingar. Žarna er leitast viš aš verja lżšręšiš og ašgreiningu valdžįtta meš žvķ sem Bandarķkjamenn myndu kalla "checks and balances".

Önnur atriši sem Reimar nefndi ķ vištalinu og lśta ekki aš forsetanum eru eftirfarandi:

Söfnun persónuupplżsinga og dreifing žeirra sé engum stjórnskipulegum kvöšum hįš. ķ 1. mgr. 15. gr. tillögu Stjórnlagarįšs kemur fram sś (nżja og nśtķmalega) meginregla aš öllum sé frjįlst aš safna og mišla upplżsingum. Ķ 4. mgr. sömu greinar er gerš sś undantekning aš "söfnun, mišlun og afhendingu gagna, geymslu žeirra og birtingu megi ašeins setja skoršur meš lögum ķ lżšręšislegum tilgangi, svo sem vegna persónverndar, frišhelgi einkalķfs, öryggis rķkisins eša lögbundins starfs eftirlitsstofnana". Žaš er žvķ ljóst aš setja mį söfnun og dreifingu persónuupplżsinga skoršur samkvęmt lögum, svo sem vegna persónuverndar. Slķkar skoršur verša žó aš hafa gildan tilgang ķ lżšręšisžjóšfélagi, sbr. t.d. žęr takmarkanir sem nś eru į tjįningar- og prentfrelsi og hafa žótt samręmast Mannréttindasįttmįla Evrópu.

Framkvęmd sé eignaupptaka bótalaust į vatnsréttindum, jaršhitaréttindum og nįmaréttindum. Įkvęši nśgildandi stjórnarskrįr um vernd eignarréttar eru óbreytt ķ 1. mgr. 13. gr. tillögu Stjórnlagarįšs, m.a. aš engan megi skylda til aš lįta af hendi eign sķna nema almenningsžörf krefji, meš lagafyrirmęlum og komi fullt verš fyrir. Til višbótar er įréttaš ķ 2. mgr. aš eignarrétti fylgi skyldur og takmarkanir ķ samręmi viš lög, og er žar įtt viš višteknar skyldur og takmarkanir į borš viš žęr sem finna mį ķ skipulagslögum, lögum um mannvirki og vatnalögum. En Reimar er eflaust aš vķsa til 34. gr. um nįttśruaušlindir, žar sem segir ķ 1. mgr.: "Aušlindir ķ nįttśru Ķslands, sem ekki eru ķ einkaeigu, eru sameiginleg og ęvarandi eign žjóšarinnar. Enginn getur fengiš aušlindirnar, eša réttindi tengd žeim, til eignar eša varanlegra afnota og aldrei mį selja žęr eša vešsetja." Ķ 2. mgr. eru svo dęmi um nįttśrugęši sem talist geta til aušlinda ķ žjóšareigu, m.a. nytjastofnar og ašrar aušlindir hafs og hafsbotns innan ķslenskrar lögsögu, og uppsprettur vatns-, virkjunar- og nįmaréttinda. Ķ ljósi 1. mgr. 34. gr., eignarréttarverndar 13. gr. og įkvęša Mannréttindasįttmįla Evrópu er hins vegar ekki veriš aš skylda neinn meš žeirri upptalningu til aš lįta af hendi réttmęta einkaeign sķna bótalaust.

Ašrar athugasemdir Reimars voru léttvęgari eša erfišari aš festa hendur į.

Ég fagna umręšunni og tękifęrinu til aš svara spurningum og athugasemdum. Um svo vķšfešmt og žżšingarmikiš plagg sem frumvarp aš nżrri stjórnarskrį er žarf aš ręša mįlefnalega og ęsingalaust, og stušla žar meš aš žvķ aš hśn verši sį uppfęrši samfélagssįttmįli sem kallaš hefur veriš eftir frį lżšveldisstofnun.

[Žessi fęrsla birtist į bloggi mķnu į Eyjunni 22. nóvember 2011.]


Vantraust og pólitķsk įbyrgš rįšherra

Ķ Silfri Egils um daginn ręddi Reimar Pétursson hrl. viš Egil Helgason um tillögu Stjórnlagarįšs aš nżrri stjórnarskrį lżšveldisins. Reimar telur ekki žörf į aš breyta stjórnarskrįnni og vill leggja tillöguna til hlišar. Vitaskuld er ég ekki sammįla žvķ, en fagna umręšunni.

Eitt af mörgu sem Reimar nefndi og full įstęša er til aš fjalla um og leišrétta, er pólitķsk įbyrgš rįšherra samkvęmt nżju stjórnarskrįnni.

Įbyrgš rįšherra, aš žvķ leyti sem um hana er fjallaš ķ stjórnarskrį, skiptist ķ pólitķska įbyrgš og lagalega įbyrgš. Meš pólitķskri įbyrgš er įtt viš aš rįšherrann beri įbyrgš į gjöršum sķnum gagnvart kjósendum, flokki, rķkisstjórn, forsętisrįšherra og žingi, eftir atvikum, žannig aš ef traust į honum žrżtur sé unnt aš lįta hann vķkja. Meš lagalegri įbyrgš er įtt viš aš fyrir hendi séu ferlar til aš kanna og rannsaka hvort embęttisfęrsla rįšherrans, athafnir og athafnaleysi, hafi fariš ķ bįga viš lög og stjórnarskrį; og ef lķkur žykja standa til žess aš brot hafi įtt sér staš, aš hann sé žį įkęršur og dęmt ķ mįlinu samkvęmt lögum. Ég fjalla ekki frekar um lagalega įbyrgš ķ žessum pistli, en įstęša er til aš gera žaš sķšar, enda eru einnig į žvķ sviši margvķslegar umbętur ķ tillögum Stjórnlagarįšs.

Um pólitķska įbyrgš rįšherra segir afar fįtt ķ nśverandi stjórnarskrį Ķslands. Hvergi er t.d. sagt aš rįšherra beri aš vķkja ef žingiš samžykkir vantraust į hann. Flestir fręšimenn hafa žó tališ žaš liggja ķ oršanna hljóšan ķ 1. gr. stjórnarskrįrinnar: Ķsland er lżšveldi meš žingbundinni stjórn. Ekki er sį skilningur samt óumdeildur. Bent er į aš ķ 15. gr. stjórnarskrįrinnar segi aš forseti Ķslands skipi rįšherra og veiti žeim lausn. Hafa sumir haldiš žvķ fram aš forseta sé heimilt aš skipa rįšherra įn žess aš žeir njóti endilega trausts žingsins. Į žessu vafaatriši, sem ég tel vera augljósan og alvarlegan galla ķ stjórnarskrįnni frį 1944, tóku Danir įriš 1953 er žeir bęttu viš sķna stjórnarskrį svohljóšandi įkvęši: Ingen minister kan forblive i sit embede, efter at folketinget har udtalt sin mistillid til ham (1. mgr. 15. gr.). Žarna er į ferš svokölluš neikvęš žingręšisregla, žar sem skżrt er aš žingiš getur losaš sig viš rįšherra sem nżtur ekki (lengur) trausts žess.

Ķ nżrri stjórnarskrįrtillögu Stjórnlagarįšs er žessi agnśi nśgildandi stjórnarskrįr snišinn af og pólitķsk įbyrgš rįšherra gerš ljós. Žetta kemur m.a. fram ķ žvķ aš įbyrgšarkešjan frį kjósendum til žingsins, og žašan įfram til forsętisrįšherra og loks annarra rįšherra, er skżr:

  • Ķ fyrsta lagi fį kjósendur aukna möguleika til persónuvals inn į žing, žannig aš žingmenn munu ķ auknum męli sitja ķ skjóli kjósenda ķ staš flokka eins og nś er aš verulegu leyti.
  • Ķ öšru lagi kżs Alžingi forsętisrįšherra meš beinum hętti, žannig aš rķkisstjórnin hverju sinni hefur skżrt og millilišalaust umboš frį žinginu, sem ber įbyrgš į myndun hennar. (Žetta er jįkvętt žingręši, m.a. aš finnskri, sęnskri og žżskri fyrirmynd.)
  • Ķ žrišja lagi skipar forsętisrįšherra ašra rįšherra og getur veitt žeim lausn. Žeir bera žvķ pólitķska įbyrgš gagnvart forsętisrįšherranum og stjórnarmeirihlutanum.
  • Og ķ fjórša lagi ber öll rķkisstjórnin og einstakir rįšherrar įbyrgš ķ störfum sķnum gagnvart žinginu, sem getur hvenęr sem er lżst vantrausti į forsętisrįšherra eša ašra rįšherra.
Sķšasta atrišiš byggir į 91. gr. tillögu Stjórnlagarįšs, um vantraust, sem er svohljóšandi:
Leggja mį fram į Alžingi tillögu um vantraust į rįšherra. Ķ tillögu um vantraust į forsętisrįšherra skal felast tillaga um eftirmann hans. Rįšherra er veitt lausn śr embętti ef meirihluti žingmanna samžykkir tillögu um vantraust į hann. Rķkisstjórn er veitt lausn ef meirihluti žingmanna samžykkir tillögu um vantraust į forsętisrįšherra.

Reimar Pétursson er ósįttur viš 2. mįlsliš 1. mgr., um aš ķ tillögu um vantraust į forsętisrįšherra skuli felast tillaga um eftirmann hans. Žarna er um aš ręša svokallaš uppbyggilegt vantraust, sem į žżsku heitir Konstruktives Misstrauensvotum. Žaš er aš finna m.a. ķ žżsku, spęnsku, pólsku og ungversku stjórnarskrįnum og žykir hafa reynst vel. Meš žessu įkvęši er ekki unnt aš leggja fram vantraust į forsętisrįšherra, og žar meš į rķkisstjórnina ķ heild, nema aš tilnefna eftirmann hans ķ leišinni og koma į nżjum stjórnarmeirihluta ķ staš hins fyrri. Žar meš er girt fyrir óįbyrgar vantrauststillögur og komiš ķ veg fyrir aš samžykkt sé vantraust nema nżr meirihluti sé reišubśinn aš taka viš stjórnartaumunum. (Jafnvel žótt slķkt "óuppbyggilegt" vantraust vęri leyft myndi rķkisstjórnin sitja įfram sem starfsstjórn ķ kjölfar vantraustsins uns nż hefši tekiš viš.)

Ekki mį gleyma ķ žessu sambandi aš Stjórnlagarįš leggur til aš rįšherrar sitji ekki jafnframt į žingi. Žar meš eiga rįšherrar ekki lengur seturétt į žingflokksfundum og ašskilnašur valdžįttanna er tryggšur mun betur en nś er, innan žeirra marka sem žingręšiš setur. Žį er minnihluta žingsins fęrš żmis nż verkfęri til ašhalds og eftirlits meš meirihlutanum og rķkisstjórninni, til dęmis į vettvangi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar.

Žaš er bjargföst trś mķn aš tillaga Stjórnlagarįšs aš nżrri stjórnarskrį skżri mjög og efli pólitķska įbyrgš rįšherra og rķkisstjórnar. Žar meš er svaraš kalli m.a. rannsóknarnefndar Alžingis og nefnda sem fjallaš hafa um eftirlit žingsins meš framkvęmdarvaldinu og um endurbętur į Stjórnarrįšinu. Śrelt og gölluš įkvęši nśgildandi stjórnarskrįr eru jafnframt fęrš ķ įtt aš bestu fyrirmyndum erlendis frį.

Höldum įfram kraftmikilli umręšu um nżju stjórnarskrįna og keppum aš žvķ aš komast ķ lokamarkiš meš verkefniš, okkur öllum til heilla.

[Žessi fęrsla birtist į bloggi mķnu į Eyjunni 20. nóvember 2011.]


Hruniš og stjórnarskrįin

Ég var spuršur aš žvķ ķ vištali į RŚV, Rįs 1, um daginn hvernig stjórnarskrįin tengdist hruninu. Žaš er góš spurning sem įstęša er til aš svara meš skipulegum hętti.

Stjórnarskrįin skilgreinir stjórnskipun landsins og setur henni ramma. Ķ žeim ramma felast hvatar til įkvešinnar breytni og glufur sem leyfa annarri breytni aš višgangast. Žessir hvatar og glufur hafa ķ för meš sér afleišingar, sem sķšan valda annars stigs afleišingum og svo koll af kolli. Sterkur og žéttur rammi gefur rétta hvata og felur ekki ķ sér alvarlegar glufur. Afleišingar verša žar meš ašrar og betri en žęr sem fįst meš gömlum, fśnum, óskżrum og götóttum ramma - eins og okkar gamla danskęttaša stjórnarskrį er.

Hér eru nokkur dęmi um grundvallaratriši ķ stjórnskipaninni sem er illa fyrir komiš ķ nśverandi stjórnarskrį, og afleišingar žeirra ķ samhengi viš hruniš.

Žingmenn sitja ķ skjóli flokka fremur en kjósenda. Flokkar rįša uppstillingu į frambošslistum, žó eftir atvikum meš prófkjörum, og žingmenn sękja umboš sitt fremur til flokksapparatanna en beint til kjósenda. Žeir hafa sterkari hvata til žess aš verja stöšu sķna innan flokksins en aš gegna įbyrgš gagnvart kjósendum. Žetta eflir flokksaga en veikir varšstöšu žingmanna um hag almennings. Žeir sinna žvķ ekki eftirlitshlutverki sķnu gagnvart framkvęmdarvaldinu og įhęttužįttum ķ samfélaginu eins og skyldi. Sem dęmi var sjįlfstętt eftirlit žingsins meš fjįrmįlastöšugleika og įhęttu rķkisins vegna innistęšutrygginga ófullnęgjandi ķ ašdraganda hrunsins.

Rįšherrar eru jafnframt žingmenn. Ķ žingręšisfyrirkomulagi sitja rķkisstjórn og einstakir rįšherrar ķ umboši žingsins. Žingiš į engu aš sķšur aš hafa öflugt og gagnrżniš eftirlit meš framkvęmdarvaldinu. Žingmenn eiga aš vera fulltrśar kjósenda og gęta aš žvķ aš ašgeršir rķkisstjórnar séu ķ žeirra žįgu. Hér er grundvallaratriši aš löggjafarvald og framkvęmdarvald sé ašgreint eins og kostur er innan marka žingręšisins. Žaš gengur ekki aš rįšherrar sitji jafnframt ķ žingflokkum og aš félagar žeirra žar eigi aš sżna žeim gagnrżniš ašhald. Slķkt eftirlit veršur óhjįkvęmilega ķ skötulķki. Žį er óešlilegt aš framabraut žingmanna felist ķ žvķ aš verša rįšherrar og žį oft į öšrum forsendum en faglegri hęfni. Sem dęmi hefši getaš skipt sköpum aš hafa rįšherra meš fagžekkingu į fjįrmįlum og hagfręši ķ lykilembęttum ķ ašdraganda hrunsins og strax eftir žaš.

Įbyrgš rįšherra er óskżr. Upplifun og skilningur almennings į įbyrgš rįšherra er allt önnur en reyndin er. Rįšherrar bera skv. gömlu stjórnarskrįnni og gildandi lögum og stjórnskipunarvenjum lagalega įbyrgš į sķnum mįlaflokkum einum meš mjög sjįlfstęšum hętti. Forsętisrįšherra ber litla sem enga formlega įbyrgš į verkstjórn eša samhęfingu į störfum rķkisstjórnarinnar sem heildar. Lagaleg įbyrgš žarf aš fara saman viš skilning almennings į stjórnskipaninni, annars myndast tortryggni og traust žverr. Sem dęmi var samhęfingu rįšherra įbótavant og žeir tóku fram fyrir hendur hvers annars, žvert į lagalega įbyrgš, ķ ašdraganda og eftirmįlum hrunsins.

Rķkisstjórn žarf aš geta tekiš įkvaršanir sameiginlega. Ķ mikilvęgum eša stefnumarkandi mįlum žarf rķkisstjórnin aš geta tekiš įkvaršanir sem heild (fjölskipaš stjórnvald), en į slķkum įkvöršunum bera allir rįšherrar sameiginlega įbyrgš, lagalega og pólitķskt. Meš žvķ er hjį žvķ komist aš einstakir rįšherrar taki afdrifarķkar įkvaršanir įn samrįšs og žannig aš pólitķsk og lagaleg įbyrgš sé į skjön, eins og tķškast hefur ķ svoköllušu oddvitaręši. Sem dęmi hefši rķkisstjórnin įtt aš taka įkvaršanir sameiginlega, sem hefšu veriš betur ķgrundašar vegna sameiginlegrar lagalegrar įbyrgšar rįšherra, um żmsa žętti ķ hruninu, svo sem um björgunarašgeršir gagnvart bönkum, mešferš innistęšutrygginga o.m.fl.

Žingiš vantar verkfęri til ašhalds meš rįšherrum og rķkisstjórn. Til aš žingiš geti veitt lżšręšislegt og lagalegt ašhald žarf stjórnarskrįrbundnar stofnanir į borš viš Umbošsmann Alžingis, rannsóknarnefndir og stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sem getur kannaš athafnir og athafnaleysi rįšherra, og tekiš įkvöršun um rannsókn į meintum embęttisbrotum. Efla žarf möguleika minnihlutans į žingi til aš tempra vald meirihlutans, bęši viš lagasetningu og į vettvangi rķkisstjórnar.Sem dęmi hefši Landsdómsmįliš gagnvart Geir Haarde og öšrum rįšherrum getaš boriš aš meš allt öšrum, mįlefnalegri og višsęttanlegri hętti en žaš gerši.

Embętti eru ekki veitt į grundvelli hęfni og mįlefnalegra sjónarmiša. Mikilvęgara er nś en nokkru sinni aš lykilembętti, og reyndar öll embętti, séu veitt į grundvelli faglegrar hęfni og mįlefnalegra sjónarmiša. Heimurinn veršur ę flóknari og réttar įkvaršanir verša ekki teknar nema į grundvelli vķštękrar žekkingar og góšra upplżsinga. Flokks- eša fjölskyldutengsl mega ekki rįša žvķ hverjir veljast ķ krķtķsk embętti į borš viš Sešlabankastjóra eša Hęstaréttardómara. Sem dęmi hefši skipt verulegu mįli aš hafa fagmann ķ embętti Sešlabankastjóra įrin fyrir hrun.

Allt ofangreint, og margt fleira af sama toga, mį rekja til galla eša vöntunar ķ nśgildandi stjórnarskrį og stjórnskipan. Nżja stjórnarskrįin tekur hins vegar į žessum atrišum, m.a. meš hlišsjón af bestu fyrirmyndum erlendis frį. Žaš varšar okkur miklu, ef viš ętlum aš lęra af mistökum fortķšar og gera betur ķ framtķšinni, aš taka upp hina nżju stjórnarskrį. Hśn er žį sś fyrsta sem viš sem byggjum landiš semjum handa sjįlfum okkur. Róum aš žvķ öllum įrum ķ haust og vetur aš svo megi verša.

[Žessi pistill birtist į Eyjunni 26. įgśst sl.]


Erlendar skuldir enn į nż

Enn į nż gefur umręšan įstęšu til aš skżra erlenda skuldastöšu žjóšarbśsins og gjaldeyrisforša Sešlabankans.  Skošum fyrst nżjustu tölur frį Sešlabankanum um erlenda stöšu žjóšarbśsins.  Žjóšarbśiš er sem sagt rķkiš, Sešlabankinn, sveitarfélög, opinber fyrirtęki, bankar - lķka žeir gömlu og gjaldžrota - og einkafyrirtęki į borš viš įlverin og Actavis.  Žetta graf mį finna į vef Sešlabankans:

Erlend staša žjóšarbśsins

Hér mį sjį aš fyrir hruniš jukust erlendar eignir og skuldir žjóšarbśsins hrašbyri; fjólublįu sślurnar skuldamegin voru talsvert hęrri en žęr raušu eignamegin, sem žżšir aš žjóšarbśiš skuldaši meira en žaš įtti erlendis.

Viš hruniš duttu eignirnar verulega nišur en skuldirnar stóšu aš nafninu til eftir.  En takiš eftir žvķ aš stór hluti žeirra, drappleitu sślurnar, eru skuldir žrotabśa gömlu bankanna ("innlįnsstofnana ķ slitamešferš").  Žessar skuldir verša ašeins greiddar meš eignum žessara sömu žrotabśa (ljósgręnu sślurnar) eftir žvķ sem žęr hrökkva til.  Žaš sem eftir stendur af žeim, 7-8.000 milljaršar, veršur afskrifaš og kröfuhafar tapa žeirri fjįrhęš - ekki ķslenska rķkiš eša skattgreišendur*).  Sį gjaldeyrir veršur aldrei greiddur śt śr hagkerfinu.

Svokölluš hrein erlend staša viš śtlönd var ķ lok įrs 2010 neikvęš um 434 milljarša og hafši ekki veriš svo hagstęš ķ hįa herrans tķš.

Žį liggur eigna- og skuldastašan fyrir, en hvernig er gjaldeyrisstašan?  Žar er įtt viš lausafjįrforšann sem fyrir hendi er ķ Sešlabankanum til aš greiša afborganir af erlendum skuldum rķkis og opinberra ašila, til aš geta selt einkaašilum gjaldeyri til aš męta skuldbindingum sķnum, og til žess e.t.v. aš nota til aš hefja afnįm gjaldeyrishafta.

Erlend staša Sešlabankans

Hér mį sjį gjaldeyriseignir Sešlabankans og mótsvarandi skuldir, og svo nettóforšann, ž.e. eignir aš frįdregnum skuldum.  Góšu fréttirnar eru žęr aš gjaldeyriseignirnar hafa aukist talsvert hrašar en skuldirnar, einkum sķšustu mįnuši.  Įstęšan fyrir žvķ er sś aš vöruskipta- og žjónustujöfnušur hefur veriš mjög jįkvęšur undanfariš - yfir 10 milljaršar į mįnuši aš mešaltali ķ plśs - og undirliggjandi žįttatekjur (tekin lįn, afborganir, vextir og fjįrfestingar) veriš į sama tķma ķ jafnvęgi eša hagstęšar.  Nettó eigin gjaldeyrisforši Sešlabankans var ķ lok mars jįkvęšur upp į 484 milljarša og hafši aukist um 200 milljarša į einu įri.

En hvaš meš (vergar) erlendar skuldir hins opinbera (rķkis og sveitarfélaga) į sama tķma?  Svariš er aš žęr lękkušu śr 640 milljöršum ķ lok įrs 2009 ķ 492 milljarša ķ loks įrs 2010 eša um 148 milljarša į einu įri.

Sem sagt: Ólķkt žvķ sem margir vilja vera aš lįta ķ umręšu, og stundum af öšrum įstęšum en sannleiksįst, žį fer skulda- og gjaldeyrisstašan hratt batnandi. Žaš žżšir aš vonandi verša tękifęri til aš hefja afléttingu hafta fyrr en sķšar, og aš žaš er engin įstęša til aš ętla aš krónan veikist ef svo heldur įfram sem horfir.  (Žaš žarf reyndar aš fara varlega og aš öllu meš gįt.)

Svo sakar ekki aš minna į aš ef viš vęrum meš evru, žyrfti engan gjaldeyrisforša og įhyggjur af honum og erlendum skuldum sem slķkum vęru aš žvķ leyti śr sögunni.

 

*) Žetta er einmitt munurinn į Ķslandi og t.d. Ķrlandi.  Hér tók rķkissjóšur ekki į sig skuldir bankanna.  Ķ staš žess bauš Ķsland "alžjóša kapķtalinu byrginn", eins og sumir köllušu į ķ kring um Icesave-mįliš.  Žaš snerist žó um ašeins brot af žeirri upphęš sem kröfuhafar tapa į Ķslandi.


Vandasöm leiš framundan

Žvķ mišur tók vor įgęta žjóš žį óskynsamlegu įkvöršun aš hafna Buchheit-samkomulaginu viš Breta og Hollendinga vegna Icesave-mįlsins nśna um helgina.

Žį er verkefniš aš vinna śr stöšunni žannig aš skašinn verši sem minnstur.

Ef litiš er yfir svišiš mį sjį aš fyrir framan okkur eru nokkrir dómķnó-kubbar sem mega helst ekki byrja aš falla.

  • Fyrsti kubbur: Viš žurfum aš sannfęra Svķa, önnur Noršurlönd og Pólverja um aš halda opnum lįnalķnum sem eru hluti af fjįrmögnun AGS-įętlunarinnar.  Žessar lįnalķnur voru okkur veittar upphaflega ķ trausti žess og meš heitstrengingum af okkar hįlfu um aš viš myndum semja um Icesave-skuldirnar. Žarna er um aš ręša ca. 1,1 milljarš bandarķkjadala sem gott vęri aš hafa tiltęka til aš męta gjaldeyrisśtstreymi, einkum ef byrja ętti afléttingu gjaldeyrishafta.  Sem betur fer eigum viš nś žegar gjaldeyrisforša til aš męta ca. 170 milljarša gjalddögum į erlendum lįnum rķkissjóšs ķ lok žessa įrs og byrjun nęsta, annars vęri stašan bleksvört.
  • Annar kubbur: Aš žvķ gefnu aš fyrsti kubburinn falli ekki, mį reyna aš sannfęra AGS um aš halda įfram įętluninni og klįra žęr tvęr endurskošanir sem eftir eru, meš tilheyrandi lįnum frį sjóšnum sjįlfum.  Žar munar lķka um rįšgjöf sjóšsins og žann trśveršugleika sem hann ljęr hagstjórninni ķ augum erlendra ašila.
  • Žrišji kubbur: Aš žvķ gefnu aš annar kubburinn falli ekki, er von til žess aš matsfyrirtękin (Moody's, Fitch, Standard & Poors) lękki ekki lįnshęfismat rķkisins enn frekar (og žį ķ ruslflokk).  Best hefši veriš aš žau hękkušu matiš, og į žvķ hefši veriš von meš samžykkt Buchheit-samningsins, en žaš er varla ķ spilunum alveg į nęstunni.
  • Fjórši kubbur: Aš žvķ gefnu aš lįnshęfismatiš lękki ekki og AGS įętlunin haldi įfram, er smį von, en reyndar lķtil, aš rķkissjóšur gęti selt nżja skuldabréfaśtgįfu erlendis žegar lķšur į 2011.  Aš sama skapi er žį veik von til žess aš Landsvirkjun gęti lokiš fjįrmögnun Bśšarhįlsvirkjunar.
  • Fimmti kubbur: Ef fjórši kubbur fellur ekki og žaš tekst aš selja skuldabréf, ž.e. fjįrmagna rķkiš į markaši įn žįtttöku AGS, er möguleiki aš byrja varlega afléttingu gjaldeyrishafta.

... en, žegar žarna er komiš sögu, eru lķkurnar ķ atburšarįsinni žvķ mišur farnar aš nįlgast frostmark.

Jį viš Buchheit-samningnum hefši lķmt flesta eša alla kubbana viš boršiš, og leišin var vöršuš framhjį žeim.  Žaš hefši žżtt aukna fjįrfestingu, lęgri fjįrmagnskostnaš, aukinn hagvöxt og meiri atvinnu.  En af hverju aš taka sįtt žegar góšur ófrišur er ķ boši?  Viš erum jś stoltir Ķslendingar.


Icesave sett fram myndręnt

Ein leiš til aš glöggva sig į lykilstęršum Icesave-mįlsins er aš skoša žęr myndręnt.  Hér mį sjį sślurit sem er tilraun ķ žessa įtt (smelliš hér til aš sjį stęrri śtgįfu).

Icesave ķ sślum

  • Blįa sślan lengst til vinstri tįknar heildarupphęš Icesave-innistęšnanna, 1.320 milljarša króna į gengi aprķl 2009 (sem er višmišunargengi krafna ķ žrotabś Landsbankans).
  • Nęsta sśla sżnir hvernig sś upphęš skiptist ķ tryggšar innistęšur, ž.e. innistęšur allt aš 20.887 evrum į hvern reikning, og ótryggšar innistęšur, ž.e. allt umfram žį upphęš auk svokallašra heildsöluinnlįna.  Žaš er innistęšutryggingin, 674 milljaršar, sem Icesave-mįliš snżst um.  Bretar og Hollendingar vilja vera vissir um aš fį žį upphęš endurgreidda śr höndum Tryggingasjóšs innstęšueigenda og fjįrfesta (TIF), sem aftur mun sękja meginžorra hennar ķ žrotabś Landsbankans.  Bretar og Hollendingar lögšu hins vegar sjįlfir śt 1.150 milljarša til innistęšueigenda.
  • Žrišja sślan, sś appelsķnugula, sżnir nżjasta mat skilanefndar Landsbankans į žvķ hversu mikiš muni innheimtast ķ žrotabś Landsbankans upp ķ innistęšurnar.  Nś er tališ aš heimturnar verši 1.263 milljaršar upp ķ 1.320 milljarša innistęšur, eša 95,7%. (Žessar tölur eru allar į gengi aprķl 2009 og žvķ lķtillega frįbrugšnar tölum sem samninganefndin setti fram um daginn, en žęr mišušust viš gengi 30. september 2010.)
  • Fjórša sślan sżnir hvernig žessar heimtur, 1.263 milljaršar, muni skiptast milli Tryggingarsjóšsins annars vegar (645 ma.) og Breta & Hollendinga hins vegar (618 ma.).
  • Fimmta sślan sżnir hvernig eignir žrotabśs Landsbankans voru um sl. įramót.  Žrotabśiš įtti žį 388 milljarša ķ reišufé, aš langmestu leyti ķ erlendri mynt.  Einnig įtti žaš forgangsskuldabréf gefiš śt af Nżja Landsbankanum (NBI) sem metiš er į 342 milljarša.  Ašrar eignir en žessar, sem eru óvissužįtturinn ķ matinu, voru metnar į 533 milljarša.  Žaš er vert aš benda į aš af öllum eignum žrotabśsins samkvęmt žessu mati eru einungis um 8% ķ ķslenskum krónum en 92% eru ķ erlendri mynt.
  • Sjötta sślan sżnir aš tryggar eignir žrotabśsins voru um įramót samtals 730 milljaršar króna, ž.e. reišufé og skuldabréf NBI.  Aš baki "öšrum eignum", sem metnar eru į 533 milljarša eins og įšur sagši, standa eignir aš bókfęršu verši 1.583 milljaršar.  Óvissan ķ endurheimtum liggur einkum ķ žvķ hvort takist aš kreista 533 milljarša śt śr žessum 1.583, en žarna er um aš ręša żmis lįn til višskiptavina, hlutabréf m.a. ķ Iceland Foods, afleišusamninga o.fl.
  • Sjöunda og sķšasta sślan sżnir nżjasta mat samninganefndar Ķslands į žvķ hvaš rķkissjóšur žurfi samtals aš greiša vegna Icesave samningsins, mišaš viš nżjustu tölur skilanefndar og spį Sešlabanka Ķslands um gengisžróun krónunnar.  Sś upphęš er 32 milljaršar.  Ekki er hér tekiš tillit til vęntanlegrar aršgreišslu śr Iceland Foods en af henni munu 5 milljaršar vęntanlega koma ķ hlut TIF og lękka heildarupphęšina ķ 27 milljarša.

Ef Icesave-samningarnir verša stašfestir munu Bretar & Hollendingar strax ķ aprķlmįnuši fį greidda įfallna vexti frį 1. október 2009 aš upphęš 24 milljaršar. 20 milljaršar žar af koma śr Tryggingasjóši innstęšueigenda, sem tęmist žar meš, og 4 milljaršar śr rķkissjóši.  Sķšan mun rķkissjóšur greiša įrsfjóršungslega vaxtagreišslu af žeim höfušstól sem eftir stendur hverju sinni, en śthlutanir śr žrotabśinu lękka höfušstólinn jafnóšum.  Loks er gert rįš fyrir uppgjöri ķ jśnķ 2016.  Žį tekur viš rķkisįbyrgš į žeirri skuld sem eftir kann aš standa, en mišaš viš nśverandi įętlanir veršur hśn engin.


Sišferšisrök, lagarök og nytjarök fyrir jįi viš Icesave

Žann 3. mars sķšastlišinn sat ég ķ pallborši į opnum fundi Arion banka um Icesave-mįliš, og flutti viš žaš tękifęri eftirfarandi įvarp.

---

Žaš er ekkert sérstakt glešiefni aš tala fyrir žvķ aš viš samžykkjum samning sem gęti kostaš rķkissjóš tugi milljarša vegna innistęšutrygginga Icesave-reikninga Landsbankans. En eftir aš hafa kynnt mér žetta mįl rękilega er ég sannfęršur um aš žaš er betra aš samžykkja fyrirliggjandi samning en aš hafna honum. Rökin fyrir žvķ eru žrenns konar: sišferšileg, lagaleg og svo hrein nytjarök.

Hvaš sišferšiš varšar, žį legg ég mikiš upp śr trausti, oršheldni, įbyrgš og gullnu reglunni: aš menn komi fram viš ašra eins og žeir vilja aš komiš sé fram viš žį. Ég minni į aš višskipti almennt, allt okkar hagkerfi og reyndar samfélög manna yfirleitt byggja einmitt aš verulegu leyti į žessu sama: trausti, oršheldni, įbyrgš.

Fjöldi fólks lagši sparnašinn sinn inn į Icesave-reikninga mešal annars ķ trausti žess aš žeir vęru undir innistęšutryggingu ķslenska rķkisins. Viš žóttumst vera menn ķ žaš aš gera śt banka ķ samkeppnisumhverfi evrópska efnahagssvęšisins, undir sömu tilskipunum, eftirlitsramma og lįgmarksskilyršum um tryggingar og annars stašar tķškast.

En stjórnendur Landsbankans fóru offari, svo ekki sé tekiš dżpra ķ įrinni; skuldbindingar Tryggingarsjóšs hlóšust upp langt umfram greišslugetu, og gagnvart žeirri įhęttu var hagsmuna almennings į Ķslandi ekki gętt sem skyldi. Žar var m.a. sjóšnum sjįlfum, fjįrmįlaeftirliti, Sešlabanka og stjórnsżslunni um aš kenna. Viš, og rķkissjóšur fyrir okkar hönd, sitjum uppi meš įbyrgšina, svo ósanngjarnt sem žaš nś er.

Bretum eša Hollendingum er nefnilega ekki um aš kenna, og hvaš žį innistęšueigendunum; žeir eru žolendur ķ žessu mįli. Žį sögu veršur aš segja eins og hśn er.

Varšandi lagarök, žį eru flestir mįlsmetandi ašilar į žvķ aš innistęšutilskipun EES sé ótvķręš um skyldu ašildarrķkja til aš sjį til žess aš fyrir hendi sé tryggingakerfi sem greišir lįgmarkstrygginguna refjalaust innan stutts frests frį žvķ aš innistęšur verša ótiltękar. Tilskipanir EES eru žeirrar nįttśru aš ašildarrķkjum er aš miklu leyti ķ sjįlfsvald sett hvernig markmišum žeirra er nįš, svo lengi sem žeim er nįš.

Ķslendingar völdu aš setja upp fyrirfram fjįrmagnašan tryggingasjóš meš einu prósenti af tryggšum innistęšum og óljósri heimild til lįntöku ef „brżn įstęša“ er til, eins og segir ķ lögunum. Žegar til įtti aš taka var vķšs fjarri aš sjóšurinn gęti stašiš undir gjaldžroti banka; hann hefši sennilega tęmst į Sparisjóši Mżrarsżslu einum saman.

Lögfręšiįlit benda til žess aš EFTA-dómstóllinn sé lķklegur til aš śrskurša Ķsland brotlegt gagnvart EES-samningnum į grundvelli kęru ESA, sem komin er ķ farveg; eša gefa rįšgefandi įlit ķ žį įtt, sem styšjast yrši viš ķ lagatślkun fyrir innlendum dómstólum. Žį eru fordęmi ķ Hęstarétti fyrir žvķ aš einstaklingar hafi sótt skašabętur į hendur ķslenska rķkinu vegna ófullnęgjandi innleišingar EES-tilskipunar ķ ķslensk lög.

Ég fę žvķ ekki betur séš en aš marktękar lķkur séu į aš Bretar og Hollendingar geti sótt lįgmarkstryggingarupphęšina og jafnvel heildarupphęš innlįnanna, įsamt drįttarvöxtum, ķ hendur Ķslendinga meš fulltingi dómstóla, og ef ekki žannig, žį meš żmsum beinum og óbeinum žvingunarašgeršum sem gętu oršiš okkur afar erfišar.

Žį komum viš aš nytjarökunum. Til žess aš hafna fyrirliggjandi samningi žurfa menn aš sjį hag sķnum betur borgiš meš žvķ, eftir aš hafa lagt mat į mismunandi śtkomur og lķkur og reiknaš vęntigildi. Ljóst er aš śtkoma śr dómstólaleiš er mjög óviss. Einnig er óvķst hvaša tjón veršur į oršspori landsins, lįnshęfismati rķkissjóšs og innlendra lögašila, ašgengi okkar aš fjórfrelsi EES-samningsins og żmis konar tvķhliša samvinnu viš nįgrannalönd. Slķkt tjón leišir jafnframt til fórnarkostnašar ķ glötušum samstarfs- og uppbyggingartękifęrum.

Hafa veršur ķ huga aš meš höfnun samnings vęrum viš aš ganga į bak margķtrekašra loforša stjórnvalda gagnvart gagnašilum okkar, Noršurlöndum, Alžjóša gjaldeyrissjóšnum og svo framvegis. Lįnveitingar tveggja hinna sķšarnefndu hafa a.m.k. aš hluta byggst į fyrirheitum stjórnvalda um aš Icesave-mįliš vęri ķ farvegi samninga og aš Ķslendingar myndu standa viš skuldbindingar sķnar.

Aš ganga į bak orša sinna hefur óhjįkvęmilega įhrif į trśveršugleika og traust Ķslands ķ alžjóšlegum višskiptum og samskiptum um komandi įr og jafnvel įratugi, og žann kostnaš er afar erfitt aš meta til fjįr. Talsvert af žessum óbeina kostnaši myndi falla til jafnvel žótt viš ynnum fyrir rest formlegan sigur fyrir dómstólum, žar sem um er aš ręša pólitķsk og višskiptaleg sjónarmiš ekki sķšur en hreina lögfręši.

Nišurstaša mķn af öllu žessu er žvķ skżr: hvort sem litiš er til sišferšilegra, lagalegra eša nytjaraka žį er rétti leikurinn ķ stöšunni aš samžykkja fyrirliggjandi samning og snśa sér sķšan meš fullri orku aš nęstu skrefum ķ uppbyggingunni.


Žjóšaratkvęšagreišslur ķ nįgrannalöndum

Nokkur umręša hefur skapast sķšustu daga um 26. gr. ķslensku stjórnarskrįrinnar og um žjóšaratkvęšagreišslur almennt. Ķ framhaldi af žvķ er forvitnilegt aš skoša hvernig fariš er meš žjóšaratkvęši ķ stjórnarskrįm nokkurra nįgrannalanda. Til upprifjunar, žį er 26. greinin svohljóšandi:

Ef Alžingi hefur samžykkt lagafrumvarp, skal žaš lagt fyrir forseta lżšveldisins til stašfestingar eigi sķšar en tveim vikum eftir aš žaš var samžykkt, og veitir stašfestingin žvķ lagagildi. Nś synjar forseti lagafrumvarpi stašfestingar, og fęr žaš žó engu aš sķšur lagagildi, en leggja skal žaš žį svo fljótt sem kostur er undir atkvęši allra kosningarbęrra manna ķ landinu til samžykktar eša synjunar meš leynilegri atkvęšagreišslu. Lögin falla śr gildi, ef samžykkis er synjaš, en ella halda žau gildi sķnu.

Sjįlfgefiš er aš byrja į žvķ aš skoša dönsku stjórnarskrįna.  Sś ķslenska er nįnast žżšing į henni eins og hśn var 1944, aš undanteknum mannréttindakafla sem bętt var inn 1995.  (Mér telst til aš 62 greinar af 80 ķ ķslensku stjórnarskrįnni eigi sér beina samsvörun ķ žeirri dönsku.)

22. gr. dönsku stjórnarskrįrinnar, sem samsvarar okkar 26. gr., er svona:

Et af folketinget vedtaget lovforslag får lovkraft, når det senest 30 dage efter den endelige vedtagelse stadfęstes af kongen. Kongen befaler lovens kundgųrelse og drager omsorg for dens fuldbyrdelse.

Eins og sjį mį getur danski konungurinn (nśna drottningin) ekki synjaš lagafrumvarpi stašfestingar.  Ķ stašinn er komin nż grein ķ dönsku stjórnarskrįna, sem bętt var viš ķ endurskošun hennar įriš 1953, ž.e. 42. gr. um žjóšaratkvęšagreišslur.

Greinin sś er nokkuš löng, en ašalatrišin eru žessi:  Eftir aš frumvarp hefur veriš afgreitt frį žinginu, getur žrišjungur žingmanna krafist žess, innan žriggja virkra daga, aš fram fari žjóšaratkvęšagreišsla um žaš. Komi slķk krafa fram, getur žingiš innan fimm virkra daga įkvešiš aš draga frumvarpiš til baka.  Aš öšrum kosti skal forsętisrįšherra boša til atkvęšagreišslunnar, sem fari fram eftir minnst tólf og mest įtjįn virka daga.

Ķ žjóšaratkvęšagreišslunni er kosiš meš og móti frumvarpinu.  Til aš frumvarp falli brott og verši ekki aš lögum, žarf meirihluti kjósenda aš greiša atkvęši į móti žvķ, en žó aldrei fęrri en 30% allra atkvęšisbęrra manna.

Frumvörp um fjįrlög, aukafjįrlög, lįntökur rķkisins, launamįl og eftirlaun, rķkisborgararétt, framsal manna til annarra landa, óbeina og beina skatta, og um efndir alžjóšlegra skuldbindinga mega ekki fara til žjóšaratkvęšis ķ Danmörku, skv. 6. mgr. 42. gr. Žetta er vęntanlega aš vel athugušu mįli um žaš hvers konar mįl henta til afgreišslu meš fulltrśalżšręši og hver ekki.

Žessu įkvęši hefur ašeins einu sinni veriš beitt ķ Danmörku, ž.e. 1963 žegar fram fór žjóšaratkvęšagreišsla um jaršalög, og voru lögin žį felld (heimild hér).

Finnska stjórnarskrįin gerir ašeins rįš fyrir rįšgefandi žjóšaratkvęšagreišslum (53. gr.), en til žeirra skal stofnaš meš lögum, ž.e. meš samžykki meirihluta žingsins.

Sęnska stjórnarskrįin er svipuš, ž.e. innifelur ašeins įkvęši um rįšgefandi žjóšaratkvęšagreišslur (4. gr. 8. kafla) sem įkveša skal nįnar um ķ lögum.

Engin įkvęši um žjóšaratkvęšagreišslur um lagafrumvörp er aš finna ķ norsku stjórnarskrįnni.

Ķ stjórnarskrį Sviss eru einhver fręgustu įkvęši heims um žjóšaratkvęšagreišslur, en žar geta 50.000 kjósendur eša įtta kantónur (meš atkvęšagreišslu ķ hverri kantónu) krafist žjóšaratkvęšis innan 100 daga um sambandslög, neyšarlög til lengri tķma en eins įrs, og alžjóšasamninga.  Mér sżnist fjįrhagsįętlun sambandsrķkisins ekki vera ķ lagaformi, žannig aš hana sé ekki unnt aš setja ķ žjóšaratkvęši.  Athyglisvert er aš stjórnarskrįin sjįlf innifelur įkvęši um einstaka skatta, m.a. tekjuskatt einstaklinga og lögašila og viršisaukaskatt.  Unnt er aš krefjast žjóšaratkvęšis um tillögur um breytingar į stjórnarskrįnni, og žarf 100.000 undirskriftir atkvęšisbęrra manna į slķka kröfu.  Ekki er žó hęgt aš samžykkja breytingar sem ganga ķ berhögg viš skuldbindingar skv. alžjóšalögum.

Ķ žżsku stjórnarskrįnni er ekki gert rįš fyrir žjóšaratkvęšagreišslum.

Samkvęmt frönsku stjórnarskrįnni getur fimmtungur žingmanna og tķundi hluti atkvęšisbęrra manna kallaš eftir žjóšaratkvęšagreišslu um frumvörp rķkisstjórnarinnar į tilteknum svišum.

Umfjöllun um žjóšaratkvęšagreišslur ķ fleiri löndum mį sjį hér.

Eins og sjį mį er sinn sišurinn ķ landi hverju.  Viš endurskošun ķslensku stjórnarskrįrinnar, sem er brįšnaušsynleg og löngu tķmabęr, žarf aš kveša į um žjóšaratkvęšagreišslur meš skżrum og skynsamlegum hętti.  Aš mķnu mati mį skoša frumkvęši jafnt žingmanna sem almennra kjósenda aš slķkum atkvęšagreišslum. Ég tel žó aš undanskilja eigi tiltekna mįlaflokka, aš danskri fyrirmynd - enda hafa fulltrśalżšręši og žjóšaratkvęši hvort sķna styrkleika og veikleika. Farsęlast er aš nżta žaš besta śr hvoru tveggja.


Nęsta sķša »

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband